Default Bilincin Anatomisi | Hayatının Öznesi Olduğunu Sanmak

Gündelik hayatta çoğu insan kendi hayatını “seçtiğini” zanneder. Sabah ne giyeceğini, kiminle konuşacağını, neye inanacağını, neyi doğru bulacağını kendi kararıymış gibi yaşar. Oysa bu kararların büyük kısmı, çok daha önceden verilmiştir. Aileden, dilden, eğitimden, hatta farkında bile olunmayan küçük tekrarların birikiminden süzülerek gelir. İnsan çoğu zaman kendi hayatını yaşamaz; kendisine verilmiş bir hayatı sürdürür. İşte “default pozisyon” dediğimiz şey tam olarak budur: seçilmeden benimsenmiş olan, sorgulanmadan sürdürülen bir varoluş biçimi.

Bu kavram teknik bir terim gibi durur, ama aslında oldukça basit bir gerçeğe işaret eder: İnsan, kendisini kurmadan önce kurulmuş bir dünyanın içine doğar. Konuştuğu dil ona ait değildir, değerleri kendiliğinden oluşmaz, hatta neyi isteyeceği bile büyük ölçüde önceden belirlenmiştir. Bu yüzden default, sadece bir alışkanlık değil; düşünmenin sınırlarını çizen görünmez bir çerçevedir. İnsan bu çerçevenin içinde düşünür, sever, inanır ve çoğu zaman bunun farkına bile varmaz.

Kopuşun Eşiği: Kendi Zeminine Yabancılaşmak

“Default pozisyonundan çıkmak” bu yüzden sıradan bir tercih değildir. Bu, insanın kendi düşüncesine dışarıdan bakabilmesi, kendisini kuran zemini problem haline getirebilmesi anlamına gelir. Ve bu, sanıldığı kadar konforlu bir süreç değildir. Çünkü insan, kendisini taşıyan zemini sorgulamaya başladığında, aynı anda o zemini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalır.

Bu kopuş fikri, felsefe tarihinde yeni değildir. Sokrates, Atina sokaklarında dolaşırken tam da bu “verili olan”ı hedef alıyordu. Onun meşhur sorgulaması, insanların bildiklerini sandıkları şeylerin aslında sorgulanmamış kabullerden ibaret olduğunu açığa çıkarır. Bu anlamda Sokrates’in yaptığı şey, insanı default pozisyonundan sarsmaktır. Bilginin kendisi değil, bilginin temeli problematize edilir; düşünce kendi zeminine geri döndürülür.

Platon bu sarsıntıyı metafizik bir düzleme taşır. Mağara alegorisi, insanın gölgeleri gerçek sanan bir varlık olarak default içinde yaşadığını anlatır. Buradan çıkış, yalnızca yeni bir bilgi edinmek değil, varlıkla kurulan ilişkinin kökten dönüşmesidir. Ancak Platon’da bu çıkış, hakikatin sabit bir formuna yönelir; yani default’tan kaçış, başka bir “doğru düzen”e yerleşmeyle sonuçlanır. Bu da şu soruyu doğurur: İnsan gerçekten default’tan çıkar mı, yoksa sadece daha rafine bir default’a mı geçer?

Aristoteles ise meseleyi daha dünyevi bir zemine indirir. Ona göre insan, alışkanlıklar (hexis) üzerinden şekillenir. Default burada etik bir yapı kazanır: insan, tekrar eden eylemlerle kendini kurar. Ancak bu kurulum da çoğu zaman sorgulanmadan sürer. Dolayısıyla alışkanlık, hem karakterin temeli hem de onun sınırıdır. İnsan, alışkanlıklarının toplamı olmaya ne kadar razıdır, işte mesele burada düğümlenir.

Modern felsefeye geldiğimizde mesele daha sert bir biçim alır. Friedrich Nietzsche, tüm değerlerin aslında tarihsel ve güç ilişkileri içinde üretildiğini söyler. Default pozisyon artık sadece kültürel bir alışkanlık değil; iktidarın içselleştirilmiş biçimidir. “Sürü ahlakı” dediği şey, bireyin kendi değerlerini yaratma kapasitesini bastırır. Nietzsche için default’tan çıkmak, yıkıcı bir eylemdir: mevcut değerleri parçalamak ve yeni değerler yaratmak. Ancak bu yaratım da risksiz değildir; çünkü eski anlamların yıkımı, nihilizm tehlikesini beraberinde getirir.

Bu noktada, özgürlük meselesi daha da keskinleşir. Baruch Spinoza’nın belirlenimciliği burada kritik bir kırılma yaratır. Spinoza’ya göre insan kendini özgür zanneder çünkü eylemlerinin nedenlerini bilmez. Oysa insan, doğanın zorunluluğu içinde hareket eder; düşünceleri, arzuları ve seçimleri belirli nedenlerin sonucudur. Bu perspektiften bakıldığında “default” yalnızca toplumsal ya da kültürel bir yapı değil; doğanın zorunlu düzeninin bir ifadesidir. İnsan, kendini bu düzenin dışında konumlandıramaz. Ancak Spinoza’nın radikal hamlesi şudur: özgürlük, bu zorunluluğun dışına çıkmak değil, onu kavramaktır. Yani default’tan çıkış, bir kaçış değil; belirlenmişliği bilinç düzeyine taşımaktır. İnsan, nedenlerinin farkına vardığı ölçüde etkin hale gelir.

Martin Heidegger ise meseleyi ontolojik derinliğine geri taşır. Ona göre insan (Dasein), çoğunlukla “das Man”ın içinde yaşar; yani herkesin yaptığı gibi yapar, düşündüğü gibi düşünür. Bu tam anlamıyla bir default durumdur: anonim, sürüklenen ve kendine yabancı bir varoluş. Heidegger’e göre bu durumdan çıkış, bir tür varoluşsal uyanıştır. İnsan, kendi ölümünü düşünerek, kendi sonluluğunu kavrayarak bu anonimlikten sıyrılabilir. Bu, rahatlatıcı değil, sarsıcı bir farkındalıktır.

Jean-Paul Sartre’ın ifadesiyle insan “kendi projesi”dir; fakat bu proje, hazır bir özden değil, sürekli ertelenen bir kurulumdan ibarettir. Bu noktada default’tan çıkış, özsüzlüğün kabulüyle birlikte düşünülmelidir. İnsan, ne ise o değildir; ne olacaksa ona doğru sürekli bir açılımdır.

Ancak bu problem yalnızca Batı düşüncesine özgü değildir. Doğu düşüncesi, default meselesini çoğu zaman daha içsel ve radikal bir biçimde ele alır. Buddha, insanın acısının kaynağını tam da bu koşullanmışlıkta bulur. Zihin, alışkanlıklar, arzular ve yanılsamalar tarafından belirlenmiştir. Default burada yalnızca toplumsal değil; zihinsel bir otomatikliktir. Bu otomatiklikten çıkış, “uyanış”tır (bodhi). Ancak bu bir bilgi edinme süreci değil; yanılsamanın çözülmesidir.

Laozi ise farklı bir yol önerir. Ona göre insanın sorunu, doğallıktan (Dao) koparak yapay düzenler içinde yaşamasıdır. Default burada paradoksal bir anlam kazanır: İnsan, kendi doğallığını kaybetmiş bir default içinde yaşar. Çıkış, daha fazla müdahale etmek değil; tersine, müdahaleyi bırakmaktır (wu wei). Bu, Batı’daki aktif özne fikrine radikal bir karşıttır.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, default’u “benlik yanılsaması” üzerinden düşünür. İnsan, kendini sabit bir kimlik sanarak yaşar; oysa bu kimlik sürekli değişen bir akıştır. Rumi’de çıkış, kendini yıkmakla değil, kendini aşkla eritmekle gerçekleşir. Bu, epistemolojik bir kopuştan çok, ontolojik bir çözülmedir.

Adi Shankaracharya, daha keskin bir iddia ortaya koyar: Bireysel benlik zaten bir yanılsamadır (maya). Default’tan çıkmak, aslında hiç var olmamış bir ayrımı ortadan kaldırmaktır. Bu perspektifte dönüşüm, bir şey eklemek değil; yanlış bir özdeşliği terk etmektir.

Nagarjuna ise tüm bu yapıları daha da radikalleştirir. Ona göre hiçbir şey kendi başına sabit bir öz taşımaz (şunyata). Default, burada yalnızca toplumsal ya da zihinsel değil; ontolojik bir yanılsamadır. Çıkış ise herhangi bir sabit zemine tutunmadan düşünmeyi sürdürebilmektir.

Zeminsizlikle Yaşamak: Özgürlüğün Gerçek Bedeli

Burada kritik olan nokta şu: default pozisyonundan çıkmak, romantize edildiği gibi özgürleşmenin kolay bir yolu değildir. Aksine, insanı kendi kurucu zeminsizliğiyle yüzleştirir. Çünkü insan, kendini belirleyen yapıları söktükçe, onların yerine ne koyacağını da bilmez hale gelir. Bu, bir tür varoluşsal boşluk üretir. Doğu ve Batı düşüncesi bu boşluğu farklı şekillerde yorumlar: biri bunu yaratımın alanı olarak görür, diğeri çözülmenin.

Bu yüzden heykeltıraş metaforu dikkatle ele alınmalıdır. İnsan kendini “yeniden yapar” denir; fakat burada özne ve nesne ayrımı çöker. İnsan hem biçim veren hem de biçim verilendir. Bu, klasik özne anlayışını zorlayan bir durumdur. Öznenin kendine uyguladığı bu işlem, bir tür kendini askıya alma hareketidir; kesinlikten vazgeçme pratiğidir.

Sonuçta mesele zekâdan çok daha radikal bir kapasiteye işaret eder: kendi düşüncesini askıya alabilme, kendi zeminini problem haline getirebilme yetisi. Default’tan çıkmak, yeni bir konfor alanına geçmek değil; konfor fikrinin kendisini sorgulamaktır. Ve bu sorgulama, çoğu zaman bir kayıpla birlikte gelir: kesinliklerin, aidiyetlerin ve hazır anlamların kaybı.

Geriye kalan şey ise şudur: insanın kendini sürekli kurmak zorunda olduğu, hiçbir zeminin nihai olmadığı bir varoluş. Ya da Doğu’nun diliyle söylersek: insanın zaten hiçbir zaman sabit bir zemine sahip olmadığını fark etmesi. Bu durum, güvenli değildir. Ama sahicidir.