Mayneke: Türk Mitolojisinde Kutsal Dişilliğin Karanlık Yüzü
Türk mitolojisinin dişil figürleri arasında Umay Ana, doğurganlık, annelik, çocukların korunması ve soyun devamlılığıyla ilişkilendirilen en dikkat çekici varlıklardan biridir. Ancak Umay kültünün çevresinde şekillenen inanışlar, anneliği yalnızca şefkat ve himaye üzerinden tanımlayan bir tasavvur sunmaz. Aynı mitolojik çevrede, yaşamın başlangıcına eşlik eden dişil ruhun ölümle, kayıpla ve ruhun bedenden ayrılmasıyla ilişkilendirilen başka görünümleri de bulunur. Mayneke, bu karanlık anlatı katmanında karşımıza çıkan, hakkında oldukça sınırlı bilgi bulunan fakat mitolojik açıdan üzerinde düşünülmeyi hak eden bir figürdür.
Mayneke’yi ilginç kılan, hakkında ayrıntılı bir tanrısal biyografinin bulunması değildir. Tam tersine, onun birkaç satırda beliren varlığı, Türk mitolojik düşüncesinde dişil ruhların nasıl farklı işlevler üstlenebildiğine dair önemli bir soru doğurur: Çocuğun ruhunu koruyan, doğuma eşlik eden ve yaşamın devamlılığını gözeten bir kutsal varlık, hangi koşullarda tehdit edici bir ruha dönüşmektedir? Daha doğrusu, burada gerçekten bir dönüşüm mü vardır, yoksa aynı kozmolojik alan içerisinde birbirinden farklı dişil güçler mi bulunmaktadır?
Mayneke üzerine mevcut literatürün en önemli izlerinden biri Pervin Ergun’un 2011 yılında Millî Folklor dergisinde yayımlanan “Bebekleri Dünyaya Leyleklerin Getirdiğine Dair İnancın Türk Mitolojisindeki Kökleri Üzerine” başlıklı makalesidir. Ergun, Sayan-Altay Türklerinin doğum inanışlarını ele alırken Umay’ın, hamile kadının başucunda bulunan ve bebeğin ruhunu kötü ruhlardan koruyan dişil bir varlık olarak tasavvur edildiğini aktarır. Bu koruyucu ruhun bebeğin sağlığına kasteden kötü ruhlara ok attığına inanılmaktadır. Aynı bölümde, Sagalayev’in 1991 tarihli çalışmasına dayanarak, söz konusu ruhun kötü yürekli bir ruh olan Mayneke hâline geldiği bilgisi verilir. Mayneke adıyla ilişkilendirilen “Mayneke olayım ki” biçimindeki yemin de bu aktarımda yer alır (Ergun, 2011, s. 137; Sagalayev, 1991, s. 67).
Burada dikkat edilmesi gereken husus, Mayneke hakkında elimizdeki bilginin doğrudan ve kapsamlı bir mitolojik anlatıdan gelmemesidir. Ergun’un aktardığı bilgi, Sagalayev’in derlediği folklorik malzemeye dayanmaktadır. Dolayısıyla Mayneke’nin bütün Türk topluluklarında aynı biçimde bilinen, ortak bir tanrıça olduğu sonucuna ulaşmak mümkün değildir. Onu daha doğru biçimde, belirli Sibirya ve Altay çevrelerinde kaydedilmiş inanışların içerisinde anlamlandırmak gerekir. Bu sınırlılık, figürün önemini ortadan kaldırmaz; aksine, mitolojik araştırmanın hangi noktada kaynak bilgisine, hangi noktada yorumlamaya dayandığını görünür kılar.
Umay’ın mitolojik konumu bu bağlamda daha geniş bir çerçeve sunar. Orhun Yazıtları’nda Kül Tigin’in annesinin Umay’a benzetilmesi, onun eski Türk inanç dünyasındaki yüksek konumuna işaret eder. Umay, yalnızca doğumla ilişkilendirilmiş bir ruh değildir; soyun sürmesi, çocuğun yaşaması ve topluluğun geleceğinin korunmasıyla ilgili kutsal bir işlev taşır. Onur Alp Kayabaşı’nın 2016 tarihli “Türk Mitolojisinin Kutsal Dişisi: Umay” başlıklı çalışması da Umay’ın hamilelikten doğum sonrasına uzanan koruyucu niteliğini ele alır.
Mehmet Alparslan Küçük’ün 2013 yılında yayımlanan “Geleneksel Türk Dinindeki ‘Ana / Dişil Ruhlar’a Mitolojik Açıdan Bakış” başlıklı araştırması ise bu inanç sisteminin daha genel yapısını anlamak bakımından önemlidir. Küçük, geleneksel Türk dininde her varlığın bir ruhu veya iyesi bulunduğuna ilişkin anlayışı ve ruhların iyi-kötü, dişil-eril ayrımları içerisinde tasavvur edilebildiğini belirtir. Dişil ruhlar çoğunlukla üreme, çoğalma ve koruyuculukla ilişkilendirilirken, bu niteliklerin karşısında tehdit edici ve zarar verici varlıklar da bulunmaktadır. Dolayısıyla Türk mitolojik düşüncesindeki dişil figürleri yalnızca tek bir işlev üzerinden değerlendirmek, inanç sisteminin kendi iç çeşitliliğini gözden kaçırmak anlamına gelir.
Umay’ın farklı topluluklarda aldığı biçimler de bu çeşitliliği gösterir. Yakutlarda Ayısıt, Hakaslarda Imay, Teleütlerde May-ene gibi adlandırmalarla karşılaşılır. Bunların tümünü tek bir varlığın değişmez isimleri olarak değerlendirmek doğru değildir; ancak doğum, çocuk ruhu ve dişil koruyuculuk etrafında kurulan ortak bir inanç alanından söz edilebilir. Özellikle Teleütlerde beşiğe asılan, üzerinde küçük ok ve yay motifi bulunan beyaz kumaş parçasının May-ene ile ilişkilendirilmesi dikkat çekicidir. Burada doğumun korunması, soyut bir kutsallık fikrinden çıkarak gündelik hayatın nesnelerine, beşiğe ve doğum ritüellerine yerleşir (Ergun, 2011, s. 137).
Mayneke’nin anlaşılması açısından Umay’ın ölümle ilişkilendirilen görünümleri de önemlidir. Ergun’un aynı makalede aktardığı Hakas inanışlarında Umay, bir taraftan gökyüzünde, beyaz bulutların arasında bulunan çocuk koruyucusu olarak tasvir edilirken diğer taraftan karanlık bir mağaranın sahibesi ve can çekişenlerin ruhunu alan bir varlık olarak da düşünülmektedir. Sagalayev’in aktarımlarında Ak Umay ve Kara Imay ayrımı bu çift yönlü tasavvurun belirgin örneklerinden biridir. Kara Imay, çocuk ölümleriyle ilişkilendirilir; ölen çocuğun ruhunun karanlık olan bu görünüşe ait olduğu düşünülür (Ergun, 2011, s. 137-138).
Bu veriler, Mayneke’yi Umay’ın doğrudan ve değişmez bir başka adı olarak tanımlamayı haklı çıkarmaz. Fakat Umay çevresindeki koruyucu ve ölümcül dişil ruh tasavvurlarının birbirinden bütünüyle kopuk olmadığını gösterir. Mayneke’nin konumunu da bu inanç alanının içerisinde, koruyucu dişil ruh ile zarar verici ruh arasındaki sınırın bulanıklaştığı bir noktada değerlendirmek mümkündür.
Dişil Kutsallığın İkili Doğası: Yaşam Veren ile Yaşamı Geri Alan
Mitolojik düşüncede doğum, yalnızca biyolojik bir başlangıç değildir. Yeni bir canın dünyaya gelmesi, ruhun bir bedene yerleşmesi ve insanın görünür dünyaya katılması gibi kozmolojik anlamlar da taşır. Bu nedenle doğum ritüellerinde görev alan dişil varlıklar, yalnızca anne ve çocuk arasındaki ilişkiyi düzenlemez; insanın varoluşa kabul edilmesiyle ilgili daha geniş bir anlam alanını temsil eder.
Umay’ın doğum sırasında kadının başucunda bulunması, bebeğin ruhunu koruması ve çocuğun yaşamasına aracılık etmesi bu bakımdan anlamlıdır. Fakat aynı ruhun ölümle ve ruhun geri alınmasıyla ilişkilendirilmesi, doğum ile ölümün birbirinden bütünüyle ayrı iki kozmolojik alan olarak düşünülmediğini gösterir. İnsan yaşamı, dışarıdan müdahalelere açık, korunması gereken ve her an kesintiye uğrayabilecek bir süreçtir. Kutsal varlığın görevi de bu kırılganlığın tam ortasında belirir.
Burada modern insanın alışık olduğu iyi ve kötü ayrımını biraz askıya almak gerekir. Çünkü mitolojik anlatılardaki varlıkların işlevleri, her zaman ahlaki karakterleriyle örtüşmez. Bir ruhun korkutucu olması, onun yalnızca kötülüğün temsilcisi olduğu anlamına gelmez. Bazen korku, insanın denetleyemediği kozmik güçlerle kurduğu ilişkinin biçimidir. Ölüm, hastalık, doğum sırasında yaşanan kayıplar ve çocuk ölümleri, insanın iradesini aşan deneyimlerdir. Bu deneyimlerin mitolojik düşüncede kişileştirilmesi, belirsizliğin anlaşılır bir varlık üzerinden temsil edilmesini sağlar.
Mayneke’nin felsefi açıdan düşündürücü tarafı da burada ortaya çıkar. Onu yalnızca kötücül bir ruh olarak sınıflandırmak, ölümün ve yaşamın aynı inanç evreninde nasıl anlamlandırıldığını açıklamaz. Öte yandan Mayneke’yi doğrudan kutsal bir tanrıça ilan etmek de mevcut kaynakların taşıyabileceğinden daha ileri bir iddia olur. Daha ihtiyatlı bir okuma, onu doğum ve çocuk ruhu etrafında şekillenen dişil kutsallığın karanlık sınırında konumlandırır.
Bu noktada Georges Bataille’ın kutsal, yasak ve ihlal üzerine düşünceleriyle sınırlı bir kavramsal yakınlık kurulabilir. Bataille’da kutsal olan, gündelik hayatın düzenli ve güvenli sınırlarını aşan deneyimlerle de ilişkilidir. Kutsalın ürkütücü, sarsıcı ve insanı kendi sınırlarıyla yüzleştiren bir niteliği vardır. Mayneke’yi Bataille’ın düşüncesinden hareketle okumak, onu bir Bataille figürüne dönüştürmek anlamına gelmez; yalnızca korkunun neden bazı inanç sistemlerinde kutsal alanın dışında değil, tam merkezinde yer alabildiğini sorgulamaya imkân verir.
Bu sorgulama, annelik imgesine de başka bir açıdan bakmayı gerektirir. Modern kültürde annelik çoğunlukla fedakârlık, şefkat, koruma ve koşulsuz sevgi gibi niteliklerle idealize edilir. Oysa mitolojik annelik tasavvurları her zaman bu kadar huzurlu değildir. Doğumun gerçekleşmesini sağlayan güç, aynı zamanda ölümün de bilgisine ve kudretine sahip olabilir. Annenin yaşamla kurduğu ilişki, yaşamın kırılganlığını da içerir. Bu durum kadın bedeninin mitolojik temsillerinde doğurganlık kadar kanın, acının, ölümün ve kaybın da neden bulunduğunu açıklamaya yardımcı olur.
Simone de Beauvoir‘ın kadınlığın tarihsel ve kültürel kuruluşuna ilişkin düşünceleri burada başka bir okuma imkânı sunar. Dişil figürün annelik ve doğurganlıkla özdeşleştirilmesi, kadının mitolojik düzlemde hangi işlevler üzerinden anlamlandırıldığını sorgulamayı gerektirir. Bununla birlikte Mayneke’den hareketle eski Türk toplumlarının kadınları sistematik biçimde şeytanlaştırdığı ya da dişil gücü bastırdığı sonucuna varmak mümkün değildir. Böyle bir iddia, folklorik bir figürden toplumsal yapının tamamına ilişkin sonuç çıkarmak olur. Daha anlamlı olan, dişil gücün hem yaşamın devamlılığıyla hem de yaşamın kesintiye uğramasıyla ilişkilendirilmesinin kültürel anlamlarını incelemektir.
Kali, Lilith ve Karanlık Dişilliğin Karşılaştırmalı Okuması
Mayneke üzerine düşünürken başka mitolojilerdeki dişil figürlere başvurmak, benzerlikleri ve ayrımları görünür kılabilir. Ancak karşılaştırmalı mitoloji, farklı kültürlerin figürlerini tek bir evrensel tanrıça kalıbına yerleştirme tehlikesini de taşır. Bu nedenle Kali, Lilith veya başka bir figürle kurulacak ilişki, tarihsel köken ortaklığı iddiası değil, belirli temalar üzerinden yürütülen kavramsal bir karşılaştırma olmalıdır.
Hint düşüncesindeki Kali, bu karşılaştırmanın en güçlü örneklerinden biridir. Kali, Sanskritçedeki kāla sözcüğünün zaman, ölüm ve karanlıkla ilişkili anlamları üzerinden yorumlanır. Şakta geleneklerinde Büyük Tanrıça’nın biçimlerinden biri veya doğrudan Büyük Tanrıça olarak ele alınabildiği bağlama göre değişir. Onun tasvirlerinde kesilmiş başlar, kan, mezarlıklar ve yıkım imgeleri bulunur. Bununla birlikte Kali, yalnızca korku uyandıran bir ölüm figürü değildir; çocuklarını koruyan, onlara şefkat gösteren ilahi anne olarak da tapınım görür.
Mikel Burley’nin 2021 yılında Religious Studies dergisinde yayımlanan “The Nature and Significance of the Hindu Divine Mother in Embodied Thealogical Perspective” başlıklı makalesi, Kali’nin bu çok katmanlı niteliğini felsefi açıdan inceler. Burley, ilahi annenin şefkatli annelik ile savaşçı saldırganlık gibi ilk bakışta karşıt görünen nitelikleri bir arada taşıdığını belirtir. Ona göre bu çok anlamlılık, yaşamın yalnızca hoş ve arzu edilen deneyimlerden oluşmadığını kabul eden bir kutsallık tasavvuruyla ilişkilidir.
Kali ile Mayneke arasındaki benzerlik, bu noktada, dişil figürün yaşam ve ölüm arasındaki sınırla ilişkisinde aranabilir. Ancak iki figür arasında belirgin bir ontolojik ve tarihsel fark vardır. Kali, metinleri, ikonografisi, ritüelleri ve yaşayan ibadet gelenekleri bulunan büyük bir tanrıça figürüdür. Mayneke ise sınırlı folklorik kayıtlar içerisinde karşımıza çıkan, Umay kültüyle bağlantısı üzerinden anlamlandırılabilen bir ruhtur. Kali’nin yıkıcı gücü ilahi varoluşun kapsamına dâhil edilirken Mayneke’nin anlatıdaki konumu daha çok zarar verici bir ruh olarak belirir. Bu nedenle Mayneke’yi Türk mitolojisinin Kali’si olarak adlandırmak yanıltıcı olur. Buna karşılık her iki figür, kutsal dişilliğin yalnızca şefkat ve üretkenlikle sınırlandırılamayacağını düşünmek için verimli örneklerdir.
Yahudi folklorunda Lilith de farklı bir karşılaştırma imkânı sunar. Lilith’in tarihsel katmanları, Mezopotamya kökenli bazı gece ruhlarıyla ilişkili eski inanışlardan, Yahudi demonolojisine ve daha sonraki edebî anlatılara uzanır. Özellikle Orta Çağ Yahudi metinlerinde Lilith, bebeklere ve doğum yapan kadınlara zarar verebilen bir varlık olarak belirginleşir. Bu yönüyle çocukların korunması ve doğumun tehlikeleri etrafında oluşan inanışlarla karşılaştırılabilir. Ancak Lilith’in anlatıları, zaman içerisinde bağımsızlaşmış ve özellikle modern dönemde kadın özerkliği, cinsellik ve patriyarkal düzene karşı çıkış gibi temalarla yeniden yorumlanmıştır.
Burada önemli olan, Mayneke ile Lilith’in aynı figürün farklı kültürlerdeki biçimleri olduğunu ileri sürmek değildir. Her ikisinin çevresinde de doğum, çocuk, kadın bedeni ve ölüm korkusu gibi temaların bulunması, toplumların üreme ve yaşamın devamlılığı konusundaki kaygılarını mitolojik anlatılar aracılığıyla nasıl düzenlediğini incelemeye imkân verir. Üstelik Lilith’in modern feminist yorumlarıyla Mayneke’nin sınırlı folklorik kaydı arasında ciddi bir tarihsel mesafe vardır. Bu mesafeyi korumak, karşılaştırmayı daha anlamlı kılar.
Yunan mitolojisindeki Hekate de eşik ve sınır kavramı üzerinden düşünülebilir. Gece, kavşaklar, hayaletler ve büyüyle ilişkilendirilen Hekate, görünür dünya ile görünmeyen dünya arasındaki geçiş alanlarında yer alır. Mayneke ile doğrudan bir işlev ortaklığı bulunmasa da iki figürün de insanın güvenli kabul ettiği sınırların dışında konumlandırılması bakımından karşılaştırılması mümkündür. Hekate’nin eşiklerle ilişkisi, Mayneke’nin doğum ve ölüm arasındaki kırılgan sınırda beliren varlığıyla birlikte düşünüldüğünde, mitolojik düşüncede sınır bölgelerinin neden sıklıkla dişil ruhlarla temsil edildiği sorusu gündeme gelir.
Bu örneklerin her biri, kültürlerin yaşamın başlangıcı, bedenin kırılganlığı, doğumun tehlikeleri ve ölümün kaçınılmazlığı karşısında farklı sembolik düzenekler geliştirdiğini gösterir. Fakat benzer temaların bulunması, ortak bir tarihsel kaynağın kanıtı değildir. Karşılaştırmalı okumanın değeri, kökenleri birbirine karıştırmasında değil, farklı kültürlerin benzer varoluşsal sorunlara verdikleri cevapları ayrıştırabilmesindedir.
Mayneke’ye yeniden döndüğümüzde, onun hakkında bildiklerimizin sınırlı oluşu kadar, bu sınırlı bilginin açtığı düşünsel alan da önemlidir. Umay’ın koruyuculuğu ile Kara Imay’ın ölümle ilişkili görünümü, dişil kutsallığın tek yönlü bir iyilik anlayışına indirgenemeyeceğini gösterir. Mayneke ise bu alanın karanlık ucunda, yaşamın korunması kadar kaybedilmesi ihtimalinin de mitolojik bir varlık üzerinden temsil edildiği bir noktada durur.
Belki de burada asıl mesele, eski insanın neden koruyucu bir ruhu aynı zamanda korkulacak bir güç olarak tasavvur ettiğidir. Doğum, insanın iradesi dışında gerçekleşen, bedeni ve yaşamı kökten değiştiren bir olaydır. Ölüm de benzer biçimde insanın kendi varlığı üzerindeki egemenliğinin sınırını açığa çıkarır. Bu iki deneyimin aynı dişil figürler çevresinde buluşması, anneliğin yalnızca biyolojik bir işlev değil, yaşamın başlangıcı ve kırılganlığı üzerine kurulmuş kozmolojik bir temsil olduğunu düşündürür.
Mayneke’nin mitolojik değeri, hakkında bilmediğimiz şeyleri hayal gücüyle tamamlamakta değil; elimizdeki sınırlı anlatının işaret ettiği düşünsel gerilimi ciddiye almakta yatar. Onu Umay’ın karanlık ikizi olarak kesin biçimde tanımlamak yerine, Türk mitolojisinde dişil ruhların koruma, doğum, ölüm ve korku ekseninde nasıl farklılaştığını anlamak için bir iz olarak değerlendirmek daha isabetlidir. Bu iz, kutsal annelik tasavvurunun yalnızca yaşamı çoğaltan bir kudretle değil, yaşamın sonluluğunu hatırlatan bir güçle de çevrelendiğini gösterir.
Kaynakça
- Burley, M. (2021). “The Nature and Significance of the Hindu Divine Mother in Embodied Thealogical Perspective.” Religious Studies. Cambridge University Press.
- Ergun, P. (2011). “Bebekleri Dünyaya Leyleklerin Getirdiğine Dair İnancın Türk Mitolojisindeki Kökleri Üzerine.” Millî Folklor
- Kayabaşı, O. A. (2016). “Türk Mitolojisinin Kutsal Dişisi: Umay.” Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi
- Küçük, M. A. (2013). “Geleneksel Türk Dinindeki ‘Ana / Dişil Ruhlar’a Mitolojik Açıdan Bakış.” Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi
- Sagalayev, A. M. (1991). Ergun (2011) içerisinde aktarılan, Umay ve ilgili Sibirya Türk inanışlarına dair araştırma.
Bunları da beğenebilirsiniz
Yunan Mitolojisinde Yaratılış -Gaia ve Oğullarını Yiyen Baba
Nisan 19, 2021
Simurg Mitosu | Öznenin Çözülüşü Üzerine Felsefi Bir Deneme
Nisan 26, 2026