doğa şinto ve kuran
Blog,  Felsefe

Doğayı Kavramanın İki Biçimi: Şinto’da Kami, Kur’an’da Teshir

İnsan ile doğa arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğu, yalnızca çevreye yönelik davranışlarımızı değil, insanın evrendeki yerini nasıl kavradığını da belirler. Doğa, insanın ihtiyaçlarını karşılayan bir kaynaklar bütünü müdür; yoksa insanın varlığından bağımsız olarak kendi anlamını ve değerini taşıyan bir varlık alanı mıdır? Dinî geleneklerin doğaya ilişkin kabulleri, bu soruya farklı ontolojik ve etik çerçeveler içerisinde yanıt verir.

Şinto geleneğindeki kami anlayışı ile Kur’an’da karşılaştığımız teshir kavramı, doğa-insan ilişkisini incelemek için dikkat çekici iki düşünsel uğrak sunar. Bununla birlikte bu iki kavramı birbirinin karşıtı ya da eşdeğeri olarak değerlendirmek doğru değildir. Kami, Şinto’nun kutsallık ve varlık anlayışı içerisinde şekillenirken teshir, yaratılış düzeninin insanın yararlanmasına açılmasını ifade eder. Aralarındaki temel ayrım, doğanın hangi anlam dünyası içerisinde kavrandığıyla ilgilidir.

Bu karşılaştırmanın imkânı, iki geleneği ortak bir doğa felsefesinde birleştirmek değil; insanın doğayla kurduğu ilişkinin farklı dinî ve düşünsel kabuller altında nasıl biçimlendiğini ortaya koymaktır.

Kami: Doğanın İnsan Dışındaki Anlamı

Şinto geleneğinde kami kavramını doğrudan “tanrı” ya da “ruh” şeklinde çevirmek, kavramın kapsamını daraltır. Kami; dağlarda, şelalelerde, büyük ağaçlarda, kayalarda, hayvanlarda, atalarda veya olağanüstü nitelik taşıyan varlıklarda tecrübe edilebilen kutsal kudreti ifade eder. Burada doğanın her parçasının içinde bir ruh bulunduğunu ileri süren basit bir animizmden söz etmiyoruz. Kami, belirli varlıkların taşıdığı kudret, etkileyicilik, olağanüstülük ve kutsallıkla ilişkilidir.

Şinto düşüncesinde doğa, insanın dışarıdan bakıp anlamlandırdığı edilgen bir nesneler toplamı olarak kurulmaz. Dağ, orman ya da su kaynağı, insan yaşamına sağladığı faydanın ötesinde dinî ve kültürel bir anlam taşıyabilir. Bu anlam, ritüeller, yerel hafıza ve toplulukların mekânla kurduğu tarihsel ilişkiler aracılığıyla sürdürülür. Kojiki (712) ve Nihon Shoki (720) gibi erken dönem metinlerinde görülen kami anlatıları da bu çok katmanlı dünyanın izlerini taşır.

Kami ile kurulan ilişki yalnızca hayranlık ve minnet duygusundan ibaret değildir. Kami, bereket ve koruyuculukla ilişkilendirilebildiği gibi korku, tehlike ve yıkıcı güçlerle de bağlantılıdır. Bu nedenle Şinto ritüellerinde arınma anlamına gelen harae, ritüel kirlilikle ilişkilendirilen kegare, sunular ve mevsimsel festivaller önemli bir yer tutar. İnsan, doğa karşısında mutlak bir egemenlik konumunda değildir; onunla ilişkisini ritüeller ve karşılıklı yükümlülükler üzerinden kurar.

Bu çerçevede kami anlayışının ekolojik düşünce açısından sunduğu imkân açıktır: İnsan dışındaki varlıkların anlamı, yalnızca insana sağladıkları yararla ölçülmez. Bir ağacın, dağın ya da ormanın değeri, insanın kullanımına ne ölçüde elverişli olduğundan bağımsız olarak da düşünülebilir. Ancak buradan Şinto’nun modern anlamda doğa korumayı esas alan, tarih boyunca değişmeden kalmış bir çevre etiğine sahip olduğu sonucu çıkarılamaz. Şinto da tarihsel koşullardan, siyasal dönüşümlerden ve diğer dinî geleneklerle etkileşimlerden bağımsız değildir.

Japonya’nın Doğayla İlişkisi: Uyum İdeali ve Tarihsel Çelişkiler

Japonya’nın doğayla ilişkisi, Şinto’daki kami anlayışının ötesinde gündelik yaşam pratiklerinde ve mekân tasarımında da izlenebilir. Japon bahçe estetiğinde doğal biçimlere alan açılması, mevsimsel değişimlere duyarlılık ve insan yapımı çevrenin doğal peyzajla ilişkilendirilmesi, doğayı bütünüyle denetim altına alınacak bir nesne olarak görmeyen kültürel bir duyarlılığa işaret eder.

Bunun daha somut örneklerinden biri satoyama peyzajlarıdır. Köy yerleşimleri ile ormanlık ve dağlık alanlar arasında oluşan bu kırsal ekolojik sistemlerde tarım arazileri, su kaynakları, ormanlar ve yerleşimler karşılıklı etkileşim içerisindedir. İnsan bu sistemin dışında durmaz; üretim ve kaynak yönetimi yoluyla onun bir parçası haline gelir. Satoyama, doğaya hiç müdahale etmemeyi değil, insan müdahalesini ekolojik devamlılığı gözeterek düzenlemeyi temsil eder. Tapınakların çevresinde bulunan chinju no mori adı verilen kutsal ormanlar da dinî anlamlarının yanı sıra biyolojik çeşitliliğin korunması bakımından önem taşır. Günümüzde bu alanların bir kısmı doğa koruma çalışmaları kapsamında yeniden değerlendirilmektedir.

Bu örnekler, Japonya’da doğayla birlikte yaşama fikrinin kültürel ve mekânsal pratiklerde belirgin bir karşılığı olduğunu gösterir. Dolayısıyla Japonya’nın doğayla daha işbirlikçi bir ilişki kurduğu yönündeki izlenim bütünüyle temelsiz değildir. Ancak kültürel duyarlılığı doğrudan ekolojik başarıyla özdeşleştirmek doğru olmaz. Savaş sonrası hızlı sanayileşme, kirlilik ve habitat kayıpları ciddi çevresel sorunlara yol açmıştır. Minamata hastalığı ve Yokkaichi astımı bu tarihsel çelişkilerin çarpıcı örnekleridir. OECD’nin 2025 değerlendirmesi de Japonya’nın iklim uyumu ve doğa temelli çözümler konusunda ilerleme kaydettiğini, buna karşılık biyolojik çeşitlilik kaybı ve emisyonların azaltılması gibi alanlarda önemli sorunların sürdüğünü ortaya koyar.

Bu nedenle Japonya’yı doğayla kusursuz bir uyum içinde yaşayan bir toplum olarak değil, doğayla işbirliğini kültürel ve toplumsal pratiklerinde yeniden kurmaya çalışan, fakat bu çabayı ekonomik ve ekolojik çelişkiler içerisinde sürdüren bir örnek olarak değerlendirmek daha isabetlidir. Hayao Miyazaki’nin Prenses Mononoke filminde de orman, insanın kullanımına sunulmuş edilgen bir alan değil; kendi varlıkları ve devamlılığı bulunan bir yaşam dünyası olarak ele alınır. Film, insan-doğa çatışmasını basit bir karşıtlığa indirgemeden, insan müdahalesinin diğer yaşam biçimleri üzerindeki sonuçlarını görünür kılar.

Teshir: İnsanın Yararlanmasına Sunulan Dünya

Kur’an’da doğa-insan ilişkisini anlamak için başvurulabilecek temel kavramlardan biri teshirdir. Arapça s-h-r kökünden gelen bu kavram, bir varlığın belirli bir düzene tabi kılınması veya bir amaç doğrultusunda insanın yararlanmasına sunulması anlamında kullanılır. Kur’an’da güneşin, ayın, gece ve gündüzün, denizlerin ve nehirlerin insan için teshir edildiği bildirilir. İbrahim suresinin 32 ve 33. ayetlerinde göklerin ve yerin yaratılması, yağmurun indirilmesi, gemilerin denizde yüzmesi ve nehirlerin insanın hizmetine sunulması aynı yaratılış düzeni içerisinde anlatılır.

Burada insanın doğadan yararlanması açık biçimde kabul edilir. Bu yönüyle teshir anlayışında insan merkezli bir boyut bulunduğunu görmezden gelmek mümkün değildir. Doğal varlıklar, insan yaşamının devamlılığına katkıda bulunan nimetler olarak sunulur. Fakat teshiri sınırsız mülkiyet, tüketim ve tahakküm yetkisi şeklinde yorumlamak, kavramı Kur’an’ın daha geniş ahlaki çerçevesinden koparmak anlamına gelir.

Teshir edilen dünya, insanın yarattığı ya da mutlak biçimde denetleyebildiği bir dünya değildir. İnsan, kendisinin meydana getirmediği bir düzenin içerisinde yaşar ve bu düzenin imkânlarından yararlanır. Güneşin, ayın, suyun ve toprağın insanın hizmetine sunulmuş olması, onların varoluşsal anlamının yalnızca insanın ihtiyaçlarına indirgenebileceği sonucunu doğurmaz. İbrahim suresinde bu ilişki şöyle ifade edilir:

“Allah, gökleri ve yeri yaratan, gökten yağmur indiren ve onunla size rızık olarak türlü meyveler çıkaran, emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri emrinize veren, nehirleri de hizmetinize sunandır. O, âdetleri üzere hareket eden güneşi ve ayı sizin hizmetinize sunan, geceyi ve gündüzü sizin emrinize verendir.” (İbrahim, 14:32-33)

Bu noktada mizan kavramı önem kazanır. Rahman suresinin 7-9. ayetlerinde göğün yükseltilmesi ve ölçünün konulması anlatılır; insanın bu ölçüyü aşmaması ve adaleti gözetmesi istenir. Böylece doğadan yararlanma imkânı, sınır ve denge fikriyle birlikte düşünülür:

“Göğü Allah yükseltti ve mîzanı (dengeyi) O koydu. Sakın dengeyi bozmayın. Ölçüyü adaletle tutun ve eksik tartmayın.” (Rahmân, 55:7-9)

A‘râf suresinin 31. ayetindeki israf yasağı ve 56. ayetindeki yeryüzünde bozgunculuk yapılmaması uyarısı da insanın yararlanma hakkının sorumluluktan bağımsız olmadığını gösterir. Doğal imkânlardan faydalanmak, onları ölçüsüzce tüketme yetkisi anlamına gelmez:

“Yeyin, için, fakat israf etmeyin; çünkü Allah israf edenleri sevmez.” (A‘râf, 7:31)

“Düzene sokulduktan sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın.” (A‘râf, 7:56)

Kur’an’daki doğa tasavvurunu yalnızca insanın yararlanmasına sunulan bir düzen üzerinden okumak da eksik kalır. Rahman suresinin 10. ayetinde yeryüzünün canlılar için yaratıldığı belirtilir. Bu ifade, insan dışındaki canlıların da yaratılış düzeni içerisindeki yerini hatırlatır ve doğanın değerini yalnızca insanın ihtiyaçlarıyla açıklayan dar bir yorumun ötesine geçmeye imkân tanır:

“Allah, yeri canlılar için yaratmıştır.” (Rahmân, 55:10)

Dolayısıyla teshir, insanın doğayla ilişkisini açıklayan önemli bir kavram olsa da Kur’an’ın doğaya dair bütün yaklaşımını tek başına temsil etmez. Bu çerçevede Kur’an’daki teshir ile âyet kavramlarını da birbirinden ayırmak gerekir. Teshir, doğal düzenin insanın yararlanmasına açılan yönünü vurgularken âyet, yaratılmış varlıkların ilahî kudrete ve yaratıcıya işaret etme niteliğini ifade eder. Doğal dünya böylece hem insan yaşamının imkânlarını barındıran bir düzen hem de üzerinde düşünülmesi gereken bir işaretler bütünü olarak belirir.

Doğanın Değeri ve İnsanın Konumu

Şinto’daki kami anlayışı ile Kur’an’daki teshir kavramı arasındaki temel ayrım, doğanın kutsallığı ile insanın yararlanmasına sunulması arasında kurulabilecek basit bir karşıtlıktan daha derindir. Kami, belirli doğal varlıkların ve mekânların kutsal kudretle ilişkisini ifade eder. Teshir ise yaratılmış düzenin insanın yararlanmasına açılmasını anlatır. Birinde doğa, insanın dışında da dinî anlam taşıyabilen varlıklarla ve kutsal mekânlarla ilişkilendirilirken diğerinde doğa, yaratıcı tarafından kurulmuş ve insanın da içinde yer aldığı bir düzen olarak kavranır.

Bu iki yaklaşımın ortak bir etik zeminde buluşabileceği nokta, insanın doğayla ilişkisinin sınırsız bir egemenlik biçiminde kurulamayacağı düşüncesidir. Bununla birlikte bu yakınlık, iki geleneğin ontolojik kabullerini aynılaştırmaz. Şinto’daki kami ile Kur’an’daki âyet aynı şeyi ifade etmez; doğanın kutsal bir varlıkla ilişkili görülmesi ile yaratılmış varlıkların yaratıcıya işaret etmesi farklı düşünsel çerçevelere dayanır.

Modern dönemde doğanın giderek ölçülebilir, hesaplanabilir ve ekonomik değere dönüştürülebilir bir kaynak alanı olarak ele alınması, bu iki geleneğin sunduğu imkânları yeniden düşünmeyi gerekli kılar. Doğanın yalnızca insanın ihtiyaçları üzerinden değerlendirilmesi, insan dışındaki yaşam biçimlerinin değerini görünmez hale getirebilir. Bu noktada Arne Næss’in derin ekoloji yaklaşımı, insan dışı yaşamın değerini insan yararına indirgemeyen bir etik perspektif sunar. Næss’in yaklaşımı kami anlayışıyla özdeş değildir; ancak insanın kendisini bütün varoluşun ölçüsü olarak konumlandırmasına yönelttiği eleştiri bakımından karşılaştırmalı bir düşünme imkânı sağlar.

Kur’an’daki teshir anlayışı ise insanın doğadan yararlanmasını kabul ederken bu yararlanmayı ölçü, adalet ve sorumluluk ilkeleriyle sınırlar. Şinto’daki kami anlayışı, doğal varlıkların insan dışındaki dinî anlamını görünür kılarken Kur’an’daki mizan ve âyet kavramları, insanın içinde yaşadığı düzen karşısındaki sorumluluğunu ve bu düzenin yaratıcıya işaret eden niteliğini öne çıkarır. İki gelenek arasındaki ayrım korunarak okunduğunda, her ikisi de insanın doğayla kurduğu ilişkinin yalnızca fayda ve hâkimiyet üzerinden açıklanamayacağını düşündürür.

Burada asıl soru, doğanın insanın yararına sunulmuş olmasının onun insanın dışında da değer taşımasına engel olup olmadığıdır. Bir varlıktan yararlanabilmek, onun bütün anlamını tüketebilme hakkı verir mi? İnsan, yaşamını sürdürmek için doğaya ihtiyaç duyar; ancak bu ihtiyaç, doğanın varoluşunu yalnızca insanın ihtiyaçlarına bağlayan bir düşünceyi zorunlu kılmaz. Doğayla kurulan ilişkinin etik niteliği, insanın ondan ne ölçüde yararlandığından olduğu kadar, bu yararlanmanın sınırlarını nasıl tanımladığından da anlaşılır.

Şinto’daki kami anlayışı ve Kur’an’daki teshir kavramı, farklı düşünsel geleneklerden hareketle insanın doğa karşısındaki konumunu yeniden değerlendirmeye çağırır. Birinin sunduğu kutsallık fikri, diğerinin vurguladığı ölçü ve sorumluluk ilkesiyle aynı değildir. Yine de bu iki yaklaşım, doğayı yalnızca tüketilecek bir kaynak olarak gören anlayışın karşısında düşünsel bir mesafe açar. İnsan, doğanın merkezinde bulunduğunu varsayarak değil, onunla kurduğu ilişkinin sınırlarını ve sonuçlarını kavrayarak kendi yerini yeniden düşünmek zorundadır.

Kaynakça

  • Çalışkan, Necmettin. “Çevresel Bilinç Bağlamında Kur’ân’da Teşhîr Kavramı.” Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2020)
  • Næss, Arne. “The Shallow and the Deep, Long-Range Ecology Movement: A Summary.” Inquiry 16 (1973): 95-100.
  • Ono, Sokyo. Şinto: Kamilerin Yolu. Çev. Suat Ertüzün. İstanbul: Okyanus Yayıncılık, 2004.
  • Mori’.” Japanese Journal of Religious Studies 42/2 (2015): 205-233.
  • Kur’an-ı Kerim. İbrahim 14:32-33; Rahmân 55:7-10; A‘râf 7:31, 56. Diyanet İşleri Başkanlığı Meali.
  • Kojiki (712).
  • Nihon Shoki (720).