Mizojini: Kadının Varlığına, İradesine ve Özneliğine Karşı
Mizojiniyi yalnızca kadınlardan nefret etmek biçiminde tanımlamak, onun düşünsel ve toplumsal işleyişini kavramak için yeterli değildir. Çünkü kadın düşmanlığı her zaman nefretin açık diliyle konuşmaz. Bazen koruma içgüdüsüne, bazen ahlaki bir öğüde, bazen sevgi adı altında kurulan bir denetime sığınır. Hatta kimi zaman başka bir kadının hayatı üzerine verilmiş küçük, sıradan ve son derece tanıdık bir hükümde belirir. Kadının nasıl giyineceğine, neyi arzulayacağına, ne zaman anne olacağına, ne kadar özgür olabileceğine ilişkin bitmeyen toplumsal yargılar, mizojininin gündelik hayattaki görünmez dilini oluşturur.
Kate Manne, Down Girl: The Logic of Misogyny adlı çalışmasında mizojiniyi bireysel bir nefret duygusundan ziyade ataerkil düzenin işleyişini koruyan ve bu düzene itiraz eden kadınları cezalandıran bir mekanizma olarak ele alır. Burada önemli bir ayrım vardır: Cinsiyetçilik, kadın ve erkek arasındaki hiyerarşiyi düşünsel olarak meşrulaştırırken mizojini, bu hiyerarşinin ihlal edilmesine karşı devreye girer. Bir kadını aşağılamak, dışlamak veya ahlaki bakımdan mahkûm etmek için ondan nefret etmek gerekmez; bazen yalnızca kendisine ayrılan hayatı yaşamaması yeterlidir. Çünkü ataerkil düzen, kadının varlığından çok, o varlığın hangi biçimde ortaya çıkacağıyla ilgilenir. Kadın kendisine biçilen anlamı kabul ettiği sürece makbul, kendi anlamını kurmaya başladığında ise itirazın nesnesidir.
Kadına tarih boyunca yalnızca bir yer gösterilmedi; o yerin sınırları da onun adına çizildi. İtaat, ölçülülük, annelik ve fedakârlık, kadınlığın doğal nitelikleriymiş gibi sunulurken kadının kendi varlığına ilişkin iradesi çoğu zaman bu beklentilerin gölgesinde bırakıldı. Bugün bu sınırlar eskisi kadar görünür olmayabilir. Kadın çalışabilir, ekonomik bağımsızlık kazanabilir, kamusal alanda yer edinebilir; ancak bütün bunlar toplumsal cinsiyet hiyerarşisinin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Kadın özgür olabilir, yeter ki özgürlüğü başkalarını rahatsız etmesin. Güçlü olabilir, yeter ki gücünü fazla belli etmesin. Kendi hayatını kurabilir, yeter ki bu hayat kendisine önceden çizilmiş ahlaki çerçevenin dışına taşmasın. Değişen, çoğu zaman yasağın kendisi değil, uygulanma biçimidir.
Simone de Beauvoir‘ın İkinci Cinsiyet‘te geliştirdiği özne ve Öteki ayrımı, bu konumlandırmanın felsefi arka planını anlamak açısından hâlâ belirleyicidir. Erkek, evrensel insanın temsilcisi olarak düşünülürken kadın, onun karşısında tanımlanan bir varlığa dönüştürülür. Kendi başına ne olduğu üzerinden değil; kimin eşi, kimin annesi, kimin arzusu veya kimin ahlaki sorumluluğu olduğu üzerinden anlamlandırılır. Öteki olmak, yalnızca farklı bir konumda bulunmak değildir; kendi anlamını kurma yetkisinden de mahrum bırakılmaktır. Kadının kendi hayatı üzerine söz söylemesi bu yüzden sıradan bir tercih değil, tarihsel olarak kendisine ayrılan konumdan çıkma girişimidir.
Ahlakın cinsiyeti ve kutsalın yorumu
Ahlak, insan davranışlarını değerlendirdiğini ileri sürer. Ne var ki tarih boyunca aynı davranışın kadın ve erkek için aynı anlama geldiği pek söylenemez. Erkeğin kararlılığı kadında inatçılık, erkekte özgüven sayılan özellik kadında kibir, erkeğin cinsel deneyimi kadının ahlaki kusuru olarak adlandırılabilir. Böylece yargının ölçüsü davranış olmaktan çıkar; davranışı gerçekleştiren beden belirleyici hâle gelir. Ahlakın evrensellik iddiası, cinsiyet söz konusu olduğunda kendi tarafsızlığını kaybeder.
Kadın bedeni bu çifte standardın en görünür alanıdır. Giyim, cinsellik, doğurganlık, evlilik ve annelik, kişinin kendi yaşamına ilişkin tercihleri olmaktan çıkarılıp toplumsal denetimin konusu hâline getirilir. Namus, saygınlık, aile düzeni ve gelenek gibi kavramlar aracılığıyla kadın bedeni, kendi varoluşunun bir parçası olmaktan uzaklaştırılır; ailenin, topluluğun, hatta toplumun ahlaki itibarını taşıyan bir simgeye dönüştürülür. Kendi bedeni üzerinde söz sahibi olması gereken kadın, o bedenin ne anlama geleceğini belirleyen son kişi hâline gelir.
Dinî gelenekleri de bu tarihsel ilişkilerin dışında düşünemeyiz. Ancak kutsal metinleri, bu metinlerin yorum geleneklerini, hukuk sistemlerini ve yerel kültürel pratikleri birbirinden ayırmak gerekir. Bunları tek bir bütün olarak değerlendirmek, hem tarihsel farklılıkları hem de kadınların dinî düşünce içerisindeki üretici varlığını görünmez kılar. Mesele, dinî düşüncenin tamamını kadın düşmanlığıyla özdeşleştirmek değil; dinî otoritenin hangi koşullarda erkek egemenliğini meşrulaştıran bir araca dönüştüğünü sorgulamaktır.
Fatmagül Berktay’ın Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın adlı çalışması, kadın bedeninin ve toplumsal cinsiyet hiyerarşilerinin dinî gelenekler içerisindeki kuruluşunu tartışmak bakımından önemli bir kaynak sunar. Yaratılış anlatılarında kadının erkeğe göre konumlandırılması, kimi yorum geleneklerinde onun ikincil ve bağımlı bir varlık olarak düşünülmesine zemin hazırlamıştır. Lilith anlatısı bu açıdan dikkat çekicidir. Âdem’in ilk eşi olduğu ve ona boyun eğmeyi reddederek ayrıldığı anlatılan Lilith, kanonik kutsal metinlerde yer almaz; özellikle Orta Çağ Yahudi demonolojik geleneğinde, Ben Sira Alfabesi gibi metinlerde belirginleşir. Modern feminist düşüncede yeniden yorumlanan bu figür, itaat etmeyi reddeden kadının nasıl tehlikeli, baştan çıkarıcı veya şeytani bir varlık olarak tasvir edilebildiğini gösteren kültürel bir simgeye dönüşmüştür. Bir bakıma Lilith, yalnızca mitolojik bir karakter değil, itaatin dışına çıkan kadın hakkında üretilmiş tarihsel korkunun da temsilidir.
İslam düşüncesinde kadınların toplumsal konumuna ilişkin tartışmalar da metinlerin tarihsel ve hukuki yorumlarından bağımsız ele alınamaz. Kavvamlık tartışmaları (Nisa, 4:34), borç ilişkilerindeki şahitlik düzenlemesi (Bakara, 2:282), miras hükümleri (Nisa, 4:11-12) ve örtünmeye ilişkin yorumlar (Nur, 24:31; Ahzab, 33:59), farklı dönemlerde çeşitli biçimlerde değerlendirilmiştir. Bakara 282’deki şahitlik düzenlemesini bütün hukuki alanlara genellemek doğru olmadığı gibi, miras hükümlerini de her durumda erkeklerin kadınların iki katını aldığı biçiminde özetlemek mümkün değildir. Klasik fıkıh, bu hükümleri kendi tarihsel ekonomik ve ailevi yükümlülük düzeni içerisinde yorumlamıştır. Bugün ise değişen toplumsal koşullar karşısında bu yorumların nasıl ele alınacağı, dinî ve hukuki düşüncenin önemli tartışma alanlarından biridir.
Burada asıl meselelerden biri, yorumlama yetkisinin kimlerin elinde toplandığıdır. İslam tarihinde kadınlar dinî bilgi aktarımında, hadis rivayetinde ve ilmî faaliyetlerde yer almıştır. Hz. Aişe’nin dinî bilgi ve hukuk alanındaki otoritesi bunun önemli örneklerindendir. Buna rağmen kurumsal dinî yorum yetkisi, dönemlere ve coğrafyalara göre değişmekle birlikte, çoğunlukla erkeklerin elinde yoğunlaşmıştır. Dolayısıyla kadınların dinî geleneklerdeki tarihini yalnızca dışlanma üzerinden okumak da eksik kalır. Kadınlar bu geleneklerin yalnızca konusu değil, aynı zamanda bilgi üreten ve aktaran özneleri olmuştur.
Türkiye’de örtünme meselesi, kadın bedeni üzerindeki ideolojik denetimin farklı biçimlerini ortaya koyar. Bir dönem başörtülü kadınların eğitim ve kamusal çalışma alanlarından dışlanması, diğer taraftan örtünmeyen kadınların ahlaki yargılara maruz bırakılması, birbirine karşıt ideolojilerin kadınların bedeni üzerinde söz sahibi olma arzusunda kesişebildiğini gösterir. Bir kadın örtündüğü, diğeri örtünmediği için denetleniyorsa özgürlüğün ölçütü kıyafetin kendisi değildir. Asıl mesele, kadının kendi bedeni ve yaşamı hakkında karar verebilme hakkıdır. Özgürlüğü, hangi tercihin yapıldığına göre değil, o tercihin kimin iradesinden doğduğuna göre değerlendirmek gerekir.
Kadınların bilgi üretiminden dışlanması da aynı iktidar ilişkisinin başka bir boyutudur. Hypatia‘nın felsefe, matematik ve astronomi alanlarındaki varlığı, kadınların düşünce tarihinde bulunmadığı yönündeki varsayımı geçersiz kılar. 415 yılında İskenderiye’de dinî ve siyasal çatışmaların iç içe geçtiği bir ortamda öldürülmesi, yalnızca cinsiyet üzerinden açıklanamayacak kadar karmaşık bir tarihsel olaydır; ancak kamusal alanda otorite sahibi bir kadının ne denli kırılgan bir konumda bulunabildiğini de düşündürür. Avrupa’daki cadı yargılamalarında kadınlar birçok bölgede sanıkların çoğunluğunu oluşturmuştur. Bununla birlikte bütün şifacıların ve ebelerin sistematik biçimde cadı ilan edildiğini ileri sürmek tarihsel açıdan doğru değildir. Yine de kadınlık, bilgi, beden ve şeytanlaştırma arasındaki ilişki dönemin toplumsal tahayyülünde önemli bir yer tutmuştur.
Bir erkeğin bilgeliği felsefe, kadının bilgisi batıl inanç olarak adlandırıldığında, yalnızca bilgi değil, bilginin sahibi olma hakkı da cinsiyetlendirilmiş olur. Tarih boyunca kadınların düşünemediği değil, düşüncelerinin hangi koşullarda ciddiye alınacağına başkalarının karar verdiği bir düzen kurulmuştur.
Sevgi, iktidar ve kadınların birbirleriyle ilişkisi
Mizojiniyi yalnızca kamusal kurumlarda aramak, onun en mahrem alanlarda nasıl işlediğini gözden kaçırmak olur. Sevgi, iki öznenin birbirinin özgürlüğünü tanıması yerine mülkiyet duygusuyla kurulduğunda denetimin diline dönüşür. Kıskançlık sevgi, sahiplenme koruma, itaat bağlılık olarak sunulur. Kadın, partnerinin rahatsız olacağı düşüncesiyle arkadaşlıklarını, giyim tarzını veya yaşam tercihlerini daraltmaya başladığında, dışarıdan gelen denetim zamanla kendi iç dünyasında da yer edinir. Bir süre sonra yasaklayan birinin bulunmasına bile gerek kalmaz; kişi kendi sınırlarını başkasının bakışına göre çizmeye başlar.
Bu ilişkilerde kadının duygusal emeği de çoğu zaman görünmezdir. İlişkinin huzurunu korumak, çatışmaları yatıştırmak, karşı tarafın ihtiyaçlarını önceden sezmek ve aile içindeki duygusal düzeni sürdürmek kadına ait doğal sorumluluklar gibi sunulur. Böylece eşitlik, iki kişinin ortak sorumluluğu olmaktan çıkar; kadının üstlendiği bitmeyen bir idare etme görevine dönüşür.
Kadınların birbirleriyle ilişkisi ise mizojininin daha karmaşık bir biçimde görünür olduğu alanlardan biridir. Kadınların birbirini kıskanması, eleştirmesi veya rekabet etmesi doğrudan kadın düşmanlığı olarak açıklanamaz. Fakat kadınların toplumsal kabul ve saygınlık için sınırlı kaynaklar etrafında rekabete yönlendirildiği düzenlerde, başka bir kadının başarısı tehdit gibi algılanabilir. Güzellik, evlilik, annelik veya erkekler tarafından beğenilme gibi ölçütler, kadınlar arasında görünmez hiyerarşiler üretir. Kimi zaman bir kadın, kendi kabulünü güvence altına almak için başka bir kadının hayatını ahlaki bakımdan yargılar; evli olmayanı eksik, çocuğu olmayanı tamamlanmamış, kendi tercihleri doğrultusunda yaşayanı ahlaksız olarak nitelendirir.
Deniz Kandiyoti’nin ataerkil pazarlık kavramı, bu davranışları anlamak için açıklayıcıdır. Kadınlar, kendilerini sınırlayan düzenler içerisinde güvenlik ve saygınlık elde etmek amacıyla o düzenin kurallarına uyum sağlayabilir; hatta bu kuralların devamını başka kadınlardan da talep edebilirler. Bu durum kadınları ataerkilliğin tek sorumlusu hâline getirmez. Ancak iktidarın yalnızca dışarıdan dayatılmadığını, toplumsal ilişkiler içerisinde de yeniden üretilebildiğini gösterir. bell hooks’un vurguladığı gibi cinsiyetçi düşünce kadınlar tarafından da öğrenilebilir ve sürdürülebilir. İçselleştirilmiş mizojini dediğimiz şey, kadının kendisini ve başka kadınları erkek egemen ölçütlerle değerlendirmeye başlamasıdır.
Bununla birlikte dayanışmayı eleştirisizlikle karıştırmamak gerekir. Bir kadının başka bir kadına itiraz etmesi, onun tercihlerini yanlış bulması veya onunla çatışması tek başına mizojini değildir. Belirleyici olan, eleştirinin nereden beslendiğidir: Başka bir kadının özerkliğini tanıyor muyuz, yoksa onun hayatını kendi ahlak anlayışımıza göre düzenleme hakkını kendimizde mi görüyoruz? Çünkü dayanışma, aynı düşünmekten önce, birbirinin farklı olma hakkını tanımayı gerektirir.
Mağduriyetin ötesinde: Özne olmanın sorumluluğu
Mizojini ortadan kalkmış değildir; yalnızca biçim değiştirmiştir. Kimi zaman nezaketin, korumacılığın ve geleneksel değerlerin ardına gizlenir, kimi zaman hukuk ve toplumsal normlar aracılığıyla açıkça görünür hâle gelir.
Ancak kadınların varlığını yalnızca maruz kaldıkları eşitsizlikler üzerinden tanımlamak da başka bir eksiklik üretir. Kadın, kendisine yöneltilen baskının toplamından ibaret değildir. Düşünen, karar veren, itiraz eden, yanılan, yeniden kuran ve kendi yaşamına yön verebilen bir öznedir. Mağduriyetin gerçekliğini kabul etmekle onu değişmez bir kimliğe dönüştürmek arasında önemli bir fark vardır. Kadının kendi sorumluluğunu üstlenmesinden söz etmek, yaşanan eşitsizliklerin sorumluluğunu ona yüklemek değildir; aksine onu yalnızca başına gelenlerin toplamı olarak görmeyi reddetmektir.
Elbette her kadının hareket alanı aynı değildir. Sınıfsal konum, ekonomik bağımsızlık, eğitim, aile yapısı, yaşanılan coğrafya, bakım yükümlülükleri ve şiddet deneyimleri kişinin karar verme imkânlarını doğrudan etkiler. Ekonomik bağımlılık içindeki bir kadına yalnızca güçlü olmayı seçerek özgürleşebileceğini söylemek gerçekçi değildir. Yapısal engeller bireysel iradeyle ortadan kaldırılamaz. Fakat bu gerçek, kadının kendi yaşamı üzerinde geliştirebileceği iradeyi de hükümsüz kılmaz.
Özneleşme, yalnızca dışarıdaki engellerle mücadele etmek değildir; insanın kendi arzularıyla, korkularıyla ve kendisine öğretilmiş kabullerle kurduğu ilişkiyi de yeniden düşünmesidir. Kadının ihtiyaçlarını tanıması, sınırlarını belirlemesi ve başkalarının onayını yaşamının temel ölçütü olmaktan çıkarması bu sürecin bir parçasıdır. Kendi hayatını sürekli başkalarının beklentilerine göre düzenleyen insan, bir süre sonra ne istediğini değil, kendisinden ne istendiğini bilir hâle gelir. Özgürleşmenin güçlüklerinden biri de tam burada başlar: Kişinin kendi sesini, kendisine öğretilmiş seslerden ayırabilmesinde.
Erkeklerin ayrıcalıklarını sorgulaması ve eşitliği bir lütuf değil, temel bir hak olarak tanıması elbette gereklidir. Ancak kadınların kendi yaşamlarını kurma sorumluluğunu bu dönüşümün tamamlanmasına ertelemesi de beklenemez. Toplumsal yapının dönüşmesi ile bireysel öznenin güçlenmesi birbirinin alternatifi değildir. Biri olmadan diğeri eksik kalır.
Kadınların birbirleriyle kurduğu ilişki de bu düşünsel dönüşümün dışında tutulamaz. Başka bir kadının farklı giyinmesi, farklı bir inanca sahip olması, evlenmemesi, çocuk sahibi olmaması veya kariyerini öncelemesi onun kadınlığını eksiltmez. Kadınların özgürlüğü, birbirlerinin seçimlerini onaylamalarına bağlı değildir. Asıl mesele, başka bir kadının kendi hayatı üzerinde söz sahibi olma hakkını tanımaktır. Kendi hayatımız için talep ettiğimiz özgürlüğü, başka bir kadının hayatında tehdit olarak görmek, özgürlük düşüncesini daha baştan kendi sınırlarına hapsetmektir.
Mizojiniye karşı mücadele, kadını kusursuzlaştırmak ya da kadınlar arasında yapay bir birliktelik kurmak değildir. Kadının hata yapma, itiraz etme, farklılaşma ve kendi yaşamını seçme hakkını tanımaktır. Kadınları birbirine düşman eden hiyerarşileri sorgulamak, başka bir kadının hayatını kendi ahlakının ölçüsüne dönüştürmekten vazgeçmektir.
Çünkü bir kadının özgürlüğü, başka bir kadının hayatına ne kadar benzediğiyle ölçülemez. Ve hiçbir kadın, kendi varlığını meşru kılmak için bir başka kadının hayatını mahkûm etmek zorunda değildir.
Kaynakça
- Beauvoir, Simone de. İkinci Cinsiyet.
- Berktay, Fatmagül. Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın.
- hooks, bell. Feminizm Herkes İçindir.
- Kandiyoti, Deniz. Cariyeler, Bacılar, Yurttaşlar.
- Manne, Kate. Down Girl: The Logic of Misogyny. Oxford University Press, 2017.
- Wollstonecraft, Mary. Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi.
- Kur’an-ı Kerim. Bakara 2:282; Nisa 4:11-12, 4:34; Nur 24:31; Ahzab 33:59.
Bunları da beğenebilirsiniz
Platon Feminizmi ve Diotima – Cinsel Fark İnşası
Ocak 3, 2023
Hint’te Kadın Arketipi ve Kali | Mitos İle Düşünmek
Mart 12, 2023