Minerva’nın Baykuşu: Düşünmek ve Yaşamak Üzerine
Hegel’in Hukuk Felsefesinin Prensipleri adlı eserinin önsözünde kullandığı Minerva’nın baykuşu metaforu, felsefenin gerçeklikle kurduğu ilişkinin zamansallığını anlatır. Roma mitolojisinde Minerva, Yunan mitolojisindeki Athena gibi bilgelik ve akılla ilişkilendirilen bir tanrıçadır. Baykuş ise onun simgesidir. Hegel’in bu imgeyi seçmesi tesadüf değildir. Baykuş, gündüzün aydınlığında değil, alacakaranlık çökerken uçar. Hegel’e göre felsefe de tıpkı bu baykuş gibi, ancak bir tarihsel gerçeklik oluşumunu tamamladıktan sonra uçuşa geçer. Başka bir deyişle felsefe, henüz meydana gelmekte olan bir dünyaya önceden biçim vermez; ortaya çıkmış olanı kavrar, onun içsel mantığını ve tarihsel anlamını açığa çıkarır. Bir çağın ne anlama geldiğini, çoğu zaman ancak o çağın düşünsel ve toplumsal biçimleri belirginleştiğinde anlayabiliriz. Felsefenin gecikmesi de buradan gelir. Bu, düşüncenin yetersizliği değil, kavrayışın doğasına ilişkin bir durumdur.
Minerva’nın baykuşu bu nedenle yalnızca gecenin karanlığında gören bir hayvanın metaforu değildir. Yaşanan gerçekliğin dolaysızlığı ile onun kavramsal olarak anlaşılması arasındaki mesafeyi temsil eder. İnsan bir olayın içerisindeyken çoğunlukla onun anlamını bütünüyle göremez. Çünkü henüz oluşumun içindedir; sonuçlar, ilişkiler ve çelişkiler tamamlanmamıştır. Ancak biraz zaman geçip yaşananlar belirli bir bütünlük kazandığında, geriye dönerek aralarındaki bağlantıları kurabilir. Hegel‘in düşüncesini bireysel yaşama doğru genişlettiğimizde karşımıza oldukça tanıdık bir durum çıkar: Kendi hayatımızı da çoğu zaman ancak yaşadıktan sonra anlayabiliriz.
Kierkegaard‘ın yaşamın ileriye doğru yaşandığı, geriye doğru anlaşıldığı yönündeki düşüncesi tam da bu zamansal açmaza işaret eder. Geleceğe doğru hareket ederken henüz bilmediğimiz bir hayatın içerisindeyizdir. Geçmişe döndüğümüzde ise artık o deneyimi yaşayan kişiyle aynı yerde değilizdir. Anlam, yaşananla yaşayan arasındaki mesafede belirir. Fakat insanın kendi yaşamını anlamasıyla, anladığı şey doğrultusunda yaşayabilmesi arasında da başka bir mesafe var. Beni asıl düşündüren biraz da bu.
Felsefeyle uğraşan, okuyan, kavramlar arasında ilişkiler kuran, düşünsel olarak belirli bir yetkinliğe ulaşmış insanların bile gündelik yaşamlarında kendi düşüncelerinden bu kadar uzaklaşabilmesi tuhaf değil mi? Özgürlük üzerine konuşabiliyor, etik ilkeleri tartışabiliyor, insanın arzularını, korkularını ve tutkularını çözümleyebiliyoruz. Fakat kendi ilişkilerimizde, öfkelerimizde, kıskançlıklarımızda ya da verdiğimiz kararlarda bu düşünsel birikimin karşılığını her zaman göremiyoruz. Başkalarının çelişkilerini teşhis etmekte oldukça başarılıyken kendi çelişkilerimiz karşısında aynı açıklığı koruyamıyoruz. Düşündüğümüz insanla yaşadığımız insan birbirinden uzaklaşabiliyor.
Belki de bilgiyi fazla zihinselleştiriyoruz. Bir şeyi kavramsal olarak anlamakla onun bizde bir karşılık bulması aynı şey değil. Spinoza‘nın duygulanımlar üzerine düşüncelerini ele alalım. İnsan, kendisini belirleyen nedenleri kavradıkça edilginliğinden uzaklaşabilir. Fakat bir duygunun nedenini bilmek, o duygunun bütün etkilerinden kurtulmak anlamına gelmez. Zihin başka bir hakikati kabul etmişken duygusal dünyamız çok daha eski bir deneyimin izinden gidebilir. Aristoteles‘in phronesis dediği pratik bilgelik de burada önem kazanıyor. İyi olanı bilmekle, tekil bir durumda iyi olanı gerçekleştirebilmek aynı şey değildir. Bilgi, yaşamın somut koşullarına temas etmediğinde kendi içerisinde kusursuz, fakat varoluşumuz açısından etkisiz kalabilir.
Jung’un entelektüel tutuma ilişkin eleştirilerini de bu bağlamda önemsiyorum. İnsan bazen kendisini anlamak adına düşüncenin arkasına saklanabiliyor. Her duygunun kökenini araştırıyor, her davranışın psikolojik karşılığını buluyor, geçmişini kavramlarla yeniden düzenliyor. Fakat bütün bu açıklamalar, duygunun kendisiyle karşılaşmanın yerini tutmayabiliyor. Hatta entelektüelleştirme, insanın deneyimlemekten kaçınmasının oldukça incelikli bir biçimine dönüşebiliyor. Hissetmek yerine açıklamak, karşılaşmak yerine çözümlemek, kendini açmak yerine kendine ilişkin teoriler üretmek. İnsan kendisi hakkında gittikçe daha fazla şey öğrenirken kendisine temas etmekten uzaklaşabiliyor. Bir noktadan sonra kendini anlamaya çalışmak da bir tür savunmaya dönüşmüyor mu?
Üstelik insanı yalnızca zihinsel süreçleri üzerinden düşünmek de eksik kalıyor. Biz yalnızca düşünen değil, bedeniyle hatırlayan, geçmiş karşılaşmaların izlerini taşıyan, kimi zaman henüz ne hissettiğini anlamadan tepki veren varlıklarız. Sinir sistemi üzerine yapılan çalışmalar, güvenlik ve tehdit algısının davranışlarımızdaki rolünü anlamak bakımından önemli bir alan açıyor. Stephen Porges’in geliştirdiği polivagal teori de özellikle bu noktada dikkate değer. Teorinin nörosepsiyon kavramıyla anlatmaya çalıştığı şey, organizmanın çevresindeki güvenlik ve tehdit işaretlerini bilinçli değerlendirmemizden bağımsız biçimde algılayabilmesi. Bu yaklaşımın bazı nörofizyolojik açıklamaları bilimsel tartışmalara açık olsa da güvenin yalnızca zihinsel bir kanaatten ibaret olmadığını düşünmek açısından verimli bir çerçeve sunuyor.
Bir insanın kendisine zarar vermeyeceğini bildiği birinin yanında bile neden rahatlayamadığını düşünelim. Zihni mevcut koşulların güvenli olduğunu söylerken bedeni çok daha eski bir deneyimin beklentisiyle hareket edebilir. Yakınlık karşısında geri çekilebilir, bir sessizliği terk edilme olarak yorumlayabilir, henüz gerçekleşmemiş bir çatışmaya hazırlanabilir. Çünkü geçmişte öğrenilmiş tepkiler, yalnızca hatırladığımız anılardan ibaret değildir. Bazen bedensel alışkanlıklarımızda, duygusal beklentilerimizde ve ilişkilerimizi algılama biçimimizde yaşamaya devam ederler. Dolayısıyla bir düşünceyi tekrar tekrar kendimize anlatmamız, zihnimizi onun doğruluğuna ikna etmemiz, her zaman başka türlü hissedebilmemiz için yeterli olmayabilir.
Tam da burada ötekinin varlığı üzerine düşünmek gerekiyor. İnsan bazen kendi kendisiyle kurduğu ilişkinin dışına, ancak başka biriyle karşılaştığında çıkabiliyor. Birinin yanında sürekli kendini açıklamak zorunda kalmamak, savunmaya geçmeden konuşabilmek, sessizliğin bir tehdit olmadığını deneyimlemek… Bunlar küçük görünen ama insanın kendisi ve dünya hakkında taşıdığı yerleşik kabulleri sarsabilen deneyimler. Polivagal teorideki eş düzenleme kavramı, kişilerarası ilişkilerin sinir sistemi düzeyindeki düzenlenmeyle bağlantısını açıklamaya çalışan bir çerçeve sunuyor. Başka bir deyişle, güven bazen yalnızca kendi kendimize ürettiğimiz bir duygu değil, ilişkide deneyimlediğimiz bir imkân.
Bence burada iyileşme dediğimiz şeye de başka türlü bakabiliriz. Yıllardır güvensizlik içerisinde yaşamış birinin güvenli bir ilişki deneyimlemesi, yalnızca yeni bir bilgi edinmesi değildir. Kendisi hakkında taşıdığı bir önermenin karşısına yeni bir yaşantı koyabilmesidir. Sürekli terk edileceğini düşünen biri, kalıcı bir yakınlığın içerisinde ilk kez başka bir ihtimali deneyimler. Geçmiş ortadan kalkmaz ama geçmişin geleceği belirleme gücünde bir kırılma meydana gelir. Daha önce tehdit olarak algıladığı yakınlık, bu kez başka bir anlama kavuşur.
Bazen insanın yıllardır üzerinde çalıştığı bir mesele, hiç beklemediği bir karşılaşmanın içerisinde çözülmeye başlar. Kendimizi sürekli analiz etmeden, her davranışımızın kökenini bulmaya çalışmadan, yaşamın kendi akışı içerisinde. Bir dostluğun, bir sevginin, güvenli bir ilişkinin içerisinde. Çünkü bazı duygusal örüntüler yalnızca düşünsel bir müdahaleyle değil, yeni bir deneyimin eski deneyimin belirleyiciliğini kesintiye uğratmasıyla dönüşür. Öteki bazen bize kendimizi anlatmaz; kendimizi başka türlü deneyimleyebileceğimiz bir alan açar.
Bu, insanın kendi dönüşümünü bütünüyle başkasına bırakması anlamına gelmiyor. Daha ziyade, varoluşumuzun ilişkisel niteliğini kabul etmekle ilgili. Kendi kendimize kurduğumuz düşünsel dünyanın dışında, bizi değiştirebilen karşılaşmalar da var. Bazen bir başkasının bakışı, yıllardır kendimize yönelttiğimiz bakıştan daha az yargılayıcı olabilir. Bazen birinin yanında savunmasız kalabilmek, savunmasızlığın mutlaka incinmek anlamına gelmediğini öğretir. Ve belki de ilk kez, zihnimizin uzun zamandır kabul etmekte zorlandığı bir şeyi bedenimizle deneyimleriz.
Felsefeyi gündelik yaşamın dışında, yalnızca zihinsel bir uğraş olarak konumlandırmamızın da burada payı olduğunu düşünüyorum. Kitapların, tartışmaların ve kavramsal çözümlemelerin içerisinde düşünmeye alışırken yaşamın kendi içerisindeki dönüştürücü imkânları gözden kaçırabiliyoruz. Oysa birine verdiğimiz tepki, bir şeyden vazgeçişimiz, kendimizi tekrar eden bir davranışın içerisinde yakalayışımız da düşüncenin konusu olabilir. Fakat her deneyimi anında açıklamak zorunda değiliz. Bazen yaşamak, düşüncenin henüz yetişemediği bir yerde devam eder. Bazen de düşünce, yaşantının gerisinden gelerek ona daha önce sahip olmadığı bir anlam kazandırır.
Minerva’nın baykuşu bu nedenle yalnızca gecikmiş bir kavrayışın simgesi değil benim için. Düşüncenin, yaşamın dolaysızlığı içerisinden çekilip onunla yeniden karşılaşmasının imkânı. Fakat gecenin sonunda ne yaptığımız da önemli. Orada kavradıklarımızı sabaha taşıyabiliyor muyuz? Bir düşünce yalnızca zihnimizde dolaşan bir kavram olarak mı kalıyor, yoksa duygularımızda, tercihlerimizde, başkalarıyla ve kendimizle kurduğumuz ilişkide bir yer edinebiliyor mu?
Belki de felsefi bir yaşam, her an düşünmek ya da her davranışa teorik bir gerekçe bulmak değildir. Düşünceye olduğu kadar, düşüncenin henüz açıklayamadığı deneyimlere de açık kalabilmek. Kendi zihnimizin ürettiği açıklamaların dışına çıkabilmek, bazen yanılmayı, bazen değişmeyi, bazen de bir başkasının varlığında kendimize ilişkin bildiklerimizi yeniden gözden geçirmeyi göze almak. Çünkü insan yalnızca bildikleriyle değil, karşılaştıklarıyla da değişir.
Baykuş alacakaranlıkta uçar. Biz ise sabaha doğru yeniden yaşama karışırız. Belki asıl mesele, gecenin düşüncesiyle gündüzün deneyimi arasında bir bağ kurabilmekte. Düşündüğümüz şeyin hayatımızda bir karşılık bulması kadar, hayatın da düşüncemizi değiştirmesine izin vermekte. Zira bazen yıllarca anlamaya çalıştığımız bir şeyi, ilk kez başka türlü yaşadığımızda anlarız.
Bunları da beğenebilirsiniz
Zor Problem: Bilinç Kitabı Üzerine…
Ocak 5, 2023
Felsefe Nedir? | Deleuze ve Guattari Esintisiyle…
Kasım 13, 2024